Ghetto yılın caz bombalarından birini patlatmaya hazırlanıyor! ARCHIE SHEPP 26 Mart gecesi İstanbulun bu gözde mekanında sahne alacak. Öncelikle bir cazsever olarak bu muhteşem ismi İstanbullu müzikseverlerle buluşturarak hepimizin kalbini kazan Ghetto’ya teşekkürümüzü önden belirtelim. Önceki sezonlarda da böylesi konserlerde arada bir görünüp kaybolan Ghetto hatırladığımız kadarıyla ismi bunca etkileyici birini ilk kez ağırlıyor. Umarız bu bir başlangıç olur ve gelecek sezonlarda da en az bir kaç kez, sadece festivalleri beklemeden böylesi isimleri izleme şansını buluruz. Ghetto ile ilgili övgülerimize sonrada devam ederiz ama gelelim Archie Shepp’e...

Archie Shepp ile ilgili lafa hiç çevresinden dolanmadan belki de şöyle başlamak lazım, New York’lu eleştirmen ve aynı zamanda müzisyen de olan Don Heckman şöyle demişti; “Doğaçlama yaratıcılığını armonik sınırlamalardan kurtarmak isteyen bir eğilimin bütün caz tarihi boyunca var olduğuna ve doğal olarak geliştiğine inanıyorum.” Archie Shepp’ten söz edince aslında belirgin olarak caz tarihinin altmışlı yıllara damgasını vuran devrimci kuşağının en öne çıkan isimlerinden birinden söz ediyorsunuz demektir. Onu mutlaka ve mutlaka Coltrane ile, Sun Ra ile, Albert Ayler, Ornette Coleman, Don Cherry ile birlikte anmak lazım, üstelik bu isimlerin çoğu artık aramızda değiller ama Archie Shepp bir lütuf olarak halen çalıyor ve üstelik bu Cuma Ghetto’da olacak.

Bir demecinde şöyle demişti cazın büyük ustası; “Kendi rüyalarım bana yettiği sürece, batılı müzikal gelenek umurumda değil.”

Shepp’in de içinde oldu ‘free Jazz’ devrimcileri altmışlarda kendi müziklerini kendi evrimleri sonucu yapmaya ve bir çoklarınca tuhaf karşılanmaya başladıklarında Avrupa klasik geleneğinin atonal müziği yirminci yüzyılın başlarından bu yana zaten icra etmekte olduklarının farkında bile değillerdi. Onlar ‘free Jazz’ı bir ayin gibi çaldılar. Burada ayinden kasıt aslında geçmişten gelen bir fotoğrafın net ifadesinde kendini gösterir, dönem altmışlardır, resimden anladığımız kadarıyla sıcak bir hava, belki yaz, fotoğrafta Albert Ayler ve kardeşi Donald Ayler üstleri yarı çıplak vaziyette ama vecd halinde içinde sadece kendilerinin ve bir kaç dostlarının olduğu sanki biraz da tamirhane gibi bir yerde çalmaktalar. Bugünün steril dünyasına ne kadar tezat bir görüntüdür bu! Buraya sığdıramayacağımız kadar çok sayfanın anlatmaya çalıştığı dönemin isyankar ruhu sadece ve sadece içlerinde gelen çığlığı kuralları hiçe sayarak, armoni kurallarını alt üst edercesine, dönemin özgürlük çığlıklarını cazın siyah insanlarından yükselen bir çığlığı da katarak çalmak isteyen caz müzisyenlerinin içinde bulunduğu ‘dışavurum’ halini daha iyi anlatan bir kare bulmak zordur.

Tekrar Archie Shepp’e tekrar geri dönelim. Caz tarihini biraz bilenler için Coleman Hawkins’in bu tarihin içinde ne anlama geldiğini anlatmak gerekmez, Archie Shepp bir başka demecinde “Ben Coleman Hawkins’in devamıyım, Hawkins bugün halen çalıyor olsaydı aynen benim gibi çalardı (*)” diyerek kendini hangi geleneğin devamı olarak gördüğünü gayet net ifade eder. Evrim, ilerleme gibi kavramlar Hawkins için hep muğlak ifadeler olmuştur ama Albert Ayler, Pharoah Sanders gibi müzisyenler dahi kendi tenor tınılarını yabancılaştırırken bu ilhamı ilk olarak Hawkins’ten aldıklarını mutlaka belirtmeyi de ihmal etmezler.

Archie Shepp’in hayatında Hawkins’i bir yanda tutarsak eğer, hem de birlikte müzik yaptığı bir müzisyen olarak kendisini etkileyen en önemli kişinin John Coltrane olduğu hiç kuşkusuzdur. Zaten Coltrane free jazz’ın genç ve tanınmamış, uzlaşmayı reddeden müzisyenlerinin kendilerine ait bir dinleyici kitlesi edinmesine yardımcı olmak için bir çok albüme kendi star ismini vermekten çekinmedi. Archie Shepp’in altmışların başlarında kazandığı ilk ünde böyle gelmiştir. 1964 yılının Newport Caz Festivali’nde birlikte sahneye çıkarlar, Shepp’in bu festivalde yaptığı kayıtların içinde Coltrane’de parçasıyla yer alır, albüm Coltrane’in de ismiyle yayınlanır, Archie Shepp’in geniş caz çevrelerince ilk tanınması bu albüm sayesindedir.

Archie Shepp kendi önünü açan Coltrane hakkında söyledikleri de çok önemlidir, önemlidir çünkü kendisinin müzisyen bekaasını da içeren sözlerdir bunlar; “Coltrane’in başardığı pek çok şeyden biri de kendisine kadar gelen bir gelenek olan caz müzisyeninin solosunu bir kaç dakikadan daha fazla tutmamasını kırmak olmuştur. Coltrane bir müzisyenin çok daha uzun süre çalabileceğini kanıtlamıştır. Doğaçlama aslında bunu gerekli kılar.” (*)

ARCHIE SHEPP KİMDİR?

Avantgarde cazın öncü ismi tenor saksofonist Archie Shepp 1937 yılında Florida’da dünyaya geldi. Tenor saksofonu ile daha çok tanırız ama soprano saksofon ve piyano da çalar, hatta şarkı söyler, böyle kayıtları vardır, muhtemelen Ghetto gecesinde de sesini işiteceğiz. Besteceliği ön plandadır, eğtimciliğide vardır. Cazın her yönünde mutlaka ismi olan büyük müzisyen, müziğe aslında ilk klarnetle başladı. Tenor saksofona 15 yaşındayken geçti. İlk gençlik yıllarında Germantown High School’da iken kendini döneminin yaşıtı müzisyenleri Henry Grimes, Bobby Timmons, Ted Curson, Lee Morgan gibi isimlerle aynı çevrede bulur oysa bu dönemin Shepp üzerindeki en önemli etkiye sahip isimleri Stan Getz ve Dave Brubeck gibi beyaz müzisyenlerdir. Yıl 1955-56’lı yıllar! 1959 yılında Goddard College’den mezun olan Shepp aynı yıl Manhattan’a taşınır. Amacı enerjisini müzik veya tiyatroya yöneltmektir. Okulda dramatik edebiyata da ilgi duymuştur. Bu sıralarda Five Spot Cafe’de John Coltrane ile tanışır.

1960 yılında Cecil Taylor’ın çıkışının müjdesini veren albümü “The World of Cecil Taylor”da çalar ama ne çalmak! O albümün parçası olan “Lazy Afternoon” halen çok dinlenilen bir parçadır. 1962 yılında trompetçi Bill Dixon ile New York Contemporary Five isimli ekibi kurarlar, kendilerinden başka trompetçi Don Cherry, basçı Don Moore ve davulcu J.C.Moses’da vardır. Bu grup 1965 yılına kadar birlikte çalar. 1964’de Coltrane onu ünlü prodüktör ve Impulse! şirketinin kurucusu olan Bob Thiele’ye tavsiye etmiştir. Shepp’in bu şirketle yedi yıl sürecek olan işbirliği böylece başlamış olur. Coltrane ile birlikte kayıtlara girer. “Four For Trane”de çalar, yıl 1964 olmuştur. Impulse! ile 12 kadar albüm kaydeder. İçlerinde efsanevi Coltrane kaydı “A Love Supreme”de vardır.

ARCHIE SHEPP GHETTO’DA...

Bunca büyük bir geçmişin üzerine 26 Mart Cuma günü Ghetto sahnesi hiç kuşkusuz ki kendi klüp isminin en gurur duyduğu günlerden birine tanıklık edecek. Aradan yıllar geçtikten sonra bile insanlar bu salonda Archie Shepp çaldı diyecekler, tınısı yıllarca duvarlarda asılı kalacak. Başka hiç bir isim onun kadar etkili olmayacak belki de... Biz onu bunca sevdiğimiz için böylesi iddialı söylemiYoruz, bu caz tarihinin bir gerçeğidir bu yüzden söylüyoruz ve orada olmak her cazseverin boynunun borcudur diyoruz.

Archie Shepp diskografisinden seçmeler:
• “Four For Trane” (1964)
• “Fire Music” (1965)
• “New Thing At Newport” (1965) Coltrane ile kaydettiği çıkış albümü!
• “Mama To Tight” (1966)
• “Attica Blues” (1972)
• “There is a trompet in my soul” (1975)
• “Steam” (1976)
• “Live in New York” (2001)
• “Gemini” (2007)

(*) Kaynak: "Caz Kitabı", Joachim E. Berendt, (Ragtime’dan Fusion ve Sonrasına), Ayrıntı Yayınları.

Cazkolik / 24 Mart 2010, Çarşamba